قوله تع ـ : « وَاِذ ابتَلیٰ اِبراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ » ـ روی عن الحسن رض قال ابتلاه الله بالکواکب والقمرِ والشمسِ فاحسن القول فی ذلک، اذا علم ان ربّه دائمٌ لایزول، و ابتلاه بذبح الولدِ فصبر علیه ولم یقصّر. گفت برآراستند کوکب تابان و آفتاب درخشان و خلیل را آزمونی کردند و ذلک لعلم المبتلی لا لجهل المبتلی یعنی که تا با وی نمایند که ازوچه آید و در راه بندگی چون رود، خلیل خود سخت هنری و روزبه و سعادتمند برخاسته بود، گفت « هذا ربّی » ـ قیل فیه اضمارٌ یعنی یقولون هذا ربی ـ میگویند این بیگانگان که این خدای منست! نیز که این از زیرینان است و نشیب گرفتگان، و من زیرینان و نشیب گرفتگانرا دوست ندارم، زهی خلیل ! که نکته سنیّت گفت از زیر جست و دانست که خداوندی بر زبرست فوق عباده، باز که نشیب گرفت ازو برگشت، و گفت زیرینیان را دوست ندارم، که ایشان خدائی را نشایند. خداوندان تحقیق اینجا رمزی دیگر گفته‌اند و لطیفهٴ دیگر دیده‌اند، گفتند ز اوّل خاک خلیل را بآب خلّت بیامیختند، و سرّش بآتش عشق بسوختند، و جانش بمهر سرمدیّت بیفروختند، و دریای عشق در باطن وی بر موج انگیختند، آنگه سحرگاهان در آن وقت صبوح عاشقان ، و های و هوی مستان، و عربدهٴ بیدلان چشم باز کرد از سر خمار شراب خلّت و مستی عشق گفت ـ « هذا ربّی » این چنانست که گویند.

این مستی و عشق هردو منهاج بلااند و مایهٴ فتنه، نه بینی که عشق تنها یوسف کنعانی را کجا اوکند، و مستی تنها که با موسی عمران چه کرد. و در خلیل هردو جمع آمدند پس چه عجب اگر از سر مستی و عربدهٴ بیدلی در ماه و ستاره نگرست و گفت « هذا ربی » این آنست که گویند مست چه داند که چه گوید و گر خود بدانستی پس مست کی بودی؟

اما ابتلاء خلیل بذبح فرزند آن بود، که یکبار خلیل در جمال اسماعیل نظاره