میان بنده و خدا كه درین راز هم نیاز است، و هم ناز. امروز نیاز است، و فردا ناز. امروز رنج است و فردا گنج. امروز باری گران، فردا روح و ریحان. امروز كد و كار، و فردا كام و بازار. امروز ركوع و سجود، و فردا وجود و شهود.

و از شرف نماز است كه رب‌العالمین صد و دو جایگه در قرآن ذكر آن كرده، و آنرا سیزده نام نهاده : صلوة، و قنوت، و قرآن، و تسبیح، و كتاب، و ذكر، و ركوع، و سجود، و حمد، و استغفار، و تكبیر، و حسنات، و باقیات. و مصطفی (ص) گفته : « الصلوة معراج المؤمن »، و گفته : « الصلوة مأدبة الله فی الأرض »، و علماء سلف گفته‌اند : الصلوة عرس المریدین و نزهة العارفین، و وسیلة المذنبین و بستان الزاهدین. و گفته‌اند : نماز گزارنده را هفت كرامت است : هدایت و كفایت و كفارت و رحمت و قربت و درجت و مغفرت. و اول قدم از شرك بی نمازی است، كه رب‌العزه گفت : « ما سلككم فی سقر ؟ قالوا لم نك من ‌المصلین ». و اسم ایمان در صلوة نهاد آنجا كه گفت : « و ما كان الله لیضیع ایمانكم » ای صلوتكم، و وعدهٴ روزی بنماز داد آنجا كه گفت : « وأمر اهلك بالصلوة » الی قوله ... « نحن نرزقك ». و عدد نمازهای فرائض پنج آمد در وفق اصول شرایع. مصطفی (ص) اصول شرایع را گفت : « بنی الاسلام علی خمس »، و اصول فرایض نماز را : « خمس صلوات فی الیوم واللیلة ». یعنی كه چون بنده این پنج نماز بشرط و وقت خویش بگزارد، رب‌العزة ویرا ثواب جمله اصول شرایع بدهد. و هیأت نماز چهار است : قیام، ركوع، سجود و قعود. حكمت درین آنست كه : جمله موجودات بر چهار شكل‌اند : بعضی بر هیأت قائمان راست‌اند، و آن درختان‌اند. بعضی بر هیأت را كعان سر فرو افكنده، و آن ستوران‌اند. بعضی بر هیأت ساجدان روی بخاك نهاده، و آن حشرات‌اند. بعضی بر زمین نشسته بر هیأت قاعدان، و آن حشیش و نباتست، چنانستی

كه رب‌العزة گفتی : بندهٴ مؤمن! در خدمت ما این چهار هیأت بجای آر : قیام و ركوع و سجود و قعود، تا ثواب تسبیح آن همه خلایق بیابی. و آنگه این نمازها بعضی دو ركعت فرمود چون نماز بامداد، و بعضی سه ركعت چون نماز شام، و بعضی چهار چون پیشین و دیگر و خفتیدن : از آنست كه بنده دو قسم است : یكی روح، دیگر تن. نماز دوگانی یكی شكر روح است و دیگر شكر تن، و در باطن آدمی سه گوهر است عزیز : یكی دل، دوم عقل ، سیوم ایمان، نماز سهﮔﺎنه شكر این سه خلعت است. و باز تركیب آدمی از چهار طبع است : نماز چهارگانی شكر آن چهار طبع است. از روی اشارت میگوید : بندهٴ من بنماز دوگانی شكر تن و جان گذار، و بنماز سه‌گانی شكر ایمان و دل و عقل، و بچهارگانی شكر چهار اركان بقدر وسع و امكان. تا پیدا گردد كه مؤمن از همه مطیع‌تر است، و كار وی شریفتر، و درجهٴ وی نزدیك حق رفیع‌تر.

و گفته‌اند كه این نماز عقدی است در آن جوهرهای رنگارنگ، هر رنگی از تحفهٴ عزیزی، و حال پیغامبری : طهارت فعل ایوب پیغامبر است : « اركض برجلك » الآیة. تكبیر ذكر ابراهیم (ع) است : « وفدیناه بذبح عظیم ». قیام خدمت زكریا : « وهو قائم یصلی فی المحراب ». ركوع فعل داود : « و خر راكعا و أناب ». سجود حال اسمعیل است : « و تله للجبین ». تشهد فعل یونس است : « اذ ابق الی الفلك المشحون ». تسبیح فعل فریشتگان است : « یسجون بحمد ربهم ». بندهٴ مؤمن دو ركعت نماز با خضوع و خشوع كه كند، رب‌العزة او را كرامت این پیغامبران دهد، و بدرجات ایشان رساند.

ازین لطیف‌تر شنو : هر عبادتی كه بندگان آرند، و هر ذكری كه فریشتگان كنند، جمله چون تأمل كنی در دو ركعت نماز جمع است، هم جهاد، و هم حج،

و هم ز كوة، و هم روزه : اما جهاد آنست كه : همچنان كه غازیان بحرب كفار شوند، اول صف بر كشند، و حرب بسازند، و بمبارزت مبادرت كنند، مرد دلیر جوشن در پوشد، در پیش صف شود، و خصم را در میدان خواند، و باوی جولان كند، آن مرد دلاور در پیش، و دیگران بر قفاش ایستاده، و حشم در وی گماشته، و زبانها بتكبیر گشاده، و با دشمن بكارزار در آمده، در نماز جملهٴ این معانی تعبیه است : مرد مؤمن اول غسل كند، آن زره است كه می‌در پوشد، چون وضو كند جوشن است كه می‌در بندد، آنگه در صف عبادت و طایفهٴ حرمت بایستد. امام چون مبارزان در پیش شود، و در محراب كه حربگاه شیطان است، با شیطان و با نفس خویش حرب كند، دیگران چشم در وی نهاده، و دل در ظفر وی بسته. این جهاد از آن جهاد عظیم‌تر، و بزرگتر. اینست كه مصطفی (ص) گفت : « رجعنا من الجهاد الأصغر الی الجهاد الأكبر ».

و در نماز معنی زكوة است : زكوة پاكی مال است، و نماز پاكی تن : « خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزكیهم بها »، « ان الحسنات یذهبن السیآت ». این پاكی جان است و آن پاكی مال. این از آن تمام‌تر، و شریف‌تر، وفی معناه روی ان رسول‌الله (ص) رأی رجلا یقول : اللهم اغفر لی و ما اریك تغفر. فقال النبی (ص) : « ما اسوأ ظنك بربك؟! » فقال : یا رسول‌الله انی اذنبت فی الجاهلیة و الاسلام. فقال (ص) : « ما فی الجاهلیة فقد محاه الاسلام، و ما فی الاسلام تمحوه الصلوات الخمس »، فأنزل الله تعالی : « واقم الصلوة طرفی النهار » الآیة. و در نماز معنی حج است، حج احرام و احلال است، و نماز را نیز تحریم و تحلیل است. و در نماز معنی حج تمام‌تر، و شرف وی شامل‌تر، و الله اعلم.