دین بر دل وی شیرین است. موحد را نعمت توحید شاهد دل و دیده و جانست. مؤمن پیوسته بر درگاه خدمت بسته میان است. هر طینتی را دولتی است، و هر فطرتی را خدمتی است، و هر كسی را منزلتی. عباد الرحمن دیگرند و عبید الشیطان دیگر. مقبولان حضرت دیگرند و مطرودان قطیعت دیگر. یكی در حضرت راز ببانگ نماز شاد شود، و چون گل بر بار بشكفد، پیوسته منتظر آن نشسته، و از بیم فوت آن بگداخته. درویشی را دیدند بر پای ایستاده، و سر در انتظار فرو برده، گفتند : ای درویش آن چیست كه در انتظار وی چنین فرو شده‌ای. گفت : طهارت كرده‌ام و وقت راز درآمده، انتظار بانگ نماز میكنم. این چنین كس را برابر كی بود با آنكس كه از شربت كفر و معصیت چنان مست شده باشد كه فرق نكند میان بانگ نماز و بانگ رود و نای، و وصف الحال و قصهٴ ایشان اینكه رب العالمین گفت : « واذا نادیتم الی الصلوة اتخذوها هزوا ولعبا ».

حكایت كنند كه پیری جائی میگذشت. كسی بانگ نماز میگفت. آن پیر جواب وی میداد كه و الطعنة و اللعنة، پاره‌ای فراتر شد. سگی بانگ میكرد، و جواب وی تسبیح و تهلیل میگفت. پیر را گفتند : این چیست. جواب مؤذن را چنان و جواب سگ چنین؟. پیر گفت : آن موذن مبتدع است، اعتقاد وی پاك نیست، و دین وی راست نیست، بانگ نماز و دیگر بانگها را بنزدیك وی فرق نیست، ازین جهت او را جواب چنان دادم، و از سگ نه بانگ سگ شنیدم كه تسبیح شنیدم. بحكم این آیت كه رب العزة گفت : « وان من شیء الا یسبح بحمده ».

و فی قصة المعراج أن رسول الله (ص) قال : « فلما انتهینا الی الحجاب، خرج ملك من وراء الحجاب، فقلت لجبرئیل من هذا الملك. فقال : و الذی اكرمك بالنبوة مارأیته قبل ساعتی هذه. ثم قال الملك : الله اكبر، الله اكبر، فنودی من وراء الحجاب : صدق عبدی انا الله اكبر. فقال الملك : اشهد ان لا اله الا الله، فنودی من

وراء الحجاب : صدق عبدی انا الله لا اله الا انا. فقال الملك اشهد أن محمدا رسول الله، فنودی : صدق عبدی، انا ارسلت محمدا رسولا. فقال الملك : حی علی الصلوة، فنودی : صدق عبدی، و دعا الی عبادی. فقال الملك : حی علی الفلاح، فنودی : صدق عبدی، افلح من واظب علیها. فقال رسول الله : فحینئذ اكمل الله تعالی لی الشرف علی الاولین و الاخرین.

و روی ابو هریرة ان النبی (ص) قال : « اذا قال المؤذن : الله اكبر، غلقت ابواب النیران السبعة، و اذا قال : اشهد ان لا اله الا الله، فتحت ابواب الجنان الثمانیة، و اذا قال : اشهد ان محمدا رسول الله ، اشرفت الحور العین، و اذا قال : حی علی الصلوة تدلت ثمار الجنة، و اذا قال : حی علی الفلاح، قالت الملائكة : افلحت و أفلح من اجابك، و اذا قال : الله اكبر، الله اكبر، قالت الملائكة : كبرت كبیرا و عظمت عظیما، و اذا قال : لا اله الا الله، قال الله تعالی : بها حرمت بدنك و بدن من اجابك علی النار.

و روی ابو سعید عن النبی (ص) قال : « اذا كان یوم القیامة جیء بكراسی من ذهب مشبكة بالدر والیا قوت، ثم ینادی المنادی : این من كان یشهد فی كل یوم و لیلة خمس مرات ان لا اله الا الله و أن محمدا رسول الله ، فیقوم المؤذنون و هم اطول الناس اعناقا، فیقولون : نحن هم، فیقال لهم : اجلسوا علی الكراسی حتی یفرغ الناس من الحساب، فانه لا‏خوف علیكم و لا‏ انتم تحزنون.

« قل یا اهل الكتاب هل تنقمون منا » الایة ـ ای محمد آن بیگانگان را بگو كه بر ما چه عیب مینهید و چه طعن كنید، مگر كه عیب میشمرید آنچه ما بغیب ایمان دادیم، و كارها بحق تفویض كردیم، و نادیده و نادر یافته بجان و دل بپذیرفتیم. ما این كردیم و شما نافرمان گشتید و سر كشیدید، و خویشتن را از ربقهٴ بندگی بیرون بردید. عیب هم بر شما است، و طعن در شما است، كه بر شما غضب و لعنت خداست،

ابعد كم عن نعت التخصیص و أضلكم و منعكم عن وصف التقریب و طرد كم.

« لولا ینهیهم الربانیون والاحبار » ـ باری ایشان كه ربانیان‏اند و احبار، در میان شما اخیار، بدانش مخصوص‏اند و بدریافت موصوف، چرا نادانان را باز نزنند، و بدانش خویش لهیب آتش جهل ایشان به ننشانند. ویل لمن لا‏یعمل مرة، و ویل لمن یعلم و لا‏یعمل الف مرات.

فائدة ـ علم آنست و طریق عالم چنان است كه بر زبان نصیحت راند، و در دل همت دارد، تا جاهل را از جهل و عاصی را از معصیت باز دارد، و بیراه را براه باز آرد. چون این نباشد ثمرهٴ علم كجا پیدا آید، و شرف علم چون پدید آید. و آنجا كه این معنی نبود لاجرم رب العزة هر دو را در ذم فراهم كرد، آن نادان بد‏كردار و آن دانای خاموش، آنرا گفت : « لبئس ما كانوا یعملون »، و این را گفت : « لبئس ما كانوا یصنعون ».

« وقالت الیهود ید ‏الله مغلولة » الایة ـ اگر موحدان و سنیان بنادانی یكدیگر را روزی غیبت كنند، یا زبان طعن در یكدیگر كشند، پس از آنكه در راه توحید راست روند، و تسلیم پیشه كنند، امید قوی است كه آنرا در گذارند و عفو كنند چنانكه آن پیر طریقت گفت : « در توحید تسلیم كوش، هر چه از عقل فرو رود باك نیست. در خدمت سنت كوش، هر چه از معاملت فرو شود باك نیست. در زهد فراغت كوش، اگر گنج قارون در دست تو است باك نیست. از مولی مولی جوی، از هر كه باز مانی باك نیست ». اما صعب و منكر آنست كه در آفریدگار منزه مقدس سخن گوید بناسزا، و آنچه مخلوق را عیب شمرند بر خالق بندد، چنانكه آن بیگانگان گفتند : « ید‏ الله مغلولة ».

و در اخبار بیارند كه : روز قیامت قومی را از عاصیان امت احمد بدر دوزخ آرند، و ایشانرا توقف فرمایند. فریشتگان بر ایشان حلقه كنند و ایشان را ملامت كنند، گویند : ای بیچارگان و ای ناپاكان. چه ظن بردید كه در كار دین سستی كردید، و معصیت آوردید،

ما كه فریشتگانیم و بقوت و عظمت جائی رسیدیم كه اگر فرماید هفت آسمان و هفت زمین بیك لقمه فرو بریم، باین همه یك چشم زخم زهره نداشتیم كه نافرمانی كردیم، و شما با ضعف خویش چندان جفا و معصیت كردید، و تا در این سخن باشند قومی از كافران در میان ایشان افتند. عاصیان اهل توحید چون كافرانرا بینند، در ایشان افتند، همی زنند، و بدندانشان همی خایند، و میگویند : اینان خدایرا ناسزا گفتند، و بوحدانیت وی اقرار ندادند و سر كشیدند. فرمان آید از رب العزة بفریشتگان كه دست از این قوم بدارید، و به بهشت فرستید، كه هر چند كه عاصیان‏اند، بجان و دل در مهر و دوستی ما مردان‏اند. اگر كردار بد داشتند مهر و محبت ما بر دل داشتند، جفاء ایشان بوفا بدل كردیم، و قلم عفو بر جریدهٴ جریمهٴ ایشان كشیدیم.

« بل یداه مبسوطتان ینفق كیف یشاء » ـ عن ابی هریرة قال : قال رسول الله (ص) : « ید‏الله ملای، لا‏یغیضها نفقه سخاء اللیل و النهار، ارأیتم ما انفق منذ خلق السموات و الارض فانه لم‏بنقص مافی یدیه، و كان عرشه علی الماء و بیده المیزان یخفض و یرفع ». و عن ابی موسی الاشعری قال : قال رسول الله (ص) : « ان الله تعالی باسط یده لمسیء اللیل لیتوب بالنهار، و لمسیء النهار لیتوب باللیل، حتی تطلع الشمس من مغربها ». و قال (ص) : « ینزل الله عز و جل فیقول : من یدعونی فأجیبه؟ ثم یبسط یدیه فیقول : من یقرض غیر عدوم و لاظلوم ».