حق – جلّ جلاله – اوّل است و آخر، ظاهر است و باطن. اوّل است به آن معنی که وجودِ او را ابتدا نیست و کون او را افتتاح نیست، آخر است به آن معنی که هستی او را نهایت نیست و بُودِ او را غایت نیست، ظاهر است و معنی ظاهر غالب، و باطن است و معنی باطن عالم. اوّل است و آخر است و ظاهر است و باطن است به آن معنی که لَهُ کلّ شیء، و مِنْهُ وُجُودُ کلّ شیء چنانکه مردمان گویند: فلان اوّل این کار است و آخر این کار است و ظاهر و باطن این کار است؛ مراد آن بوَد که همه به دستِ اوست.

الاوُل بِالتَّعریف، و الآخرُ بالتّکلیف، والظَّاهرُ بالتّشریف، و الباطنُ بالتّخفیفِ. الاوَّل بِاَن اَصطَفاکَ، والآخرُ بِاَنْ هَدَاکَ، والظاهرُ بِاَنْ رَجّاکَ، والباطنُ بَاَنْ کَفّاکَ. الاوُّل بالاِعْلاَم والآخرُ بالاکرام، الظاهر بالانْعَام و الباطنُ بالاکرام¹.

ای اوّلی که ارواح را در صباح افتتاح به صَبُوح فتوح اَلَسْتُ برّبکم مست کردی، و ای آخری که اشباح قلوب را به کاس استیناس لطف غیوب وعده کردی، و ای ظاهری که ارباب شریعت را به بیان وقایع شرایع زلالِ افضال دادی، و ای باطنی که اصحاب طریقت را به رموز کنوز غیرت آتش در زدی. هر کرا به نظر سلطان جمال بنواختی. فَاَحْوَالُهُ اُنْسٌ فِی اُنْسٍ؛ و هرکرا چون گوی سراسیمه به میدان جلال تاختی، فَاَحْوَالُهُ طَمْسٌ فِی طَمْسٍ؛ هر کرا دیده بر جمالِ جمال تو افتاد گردِ کعبۀ خوف طواف کرد، و هر که را دیده بر جمال تو افتاد